Tıbbi müdahale, hastanın vücut bütünlüğüne yönelik bir girişimdir ve hukuka uygun olabilmesi için hastanın rızası gerekir. Rızanın geçerli olması ise hastanın neye rıza gösterdiğini bilmesine bağlıdır. Bu nedenle aydınlatma yapılmadan alınan imza, hukuken geçerli bir rıza oluşturmaz ve müdahale tıbben kusursuz olsa bile hekimi ve kurumu sorumlu kılabilir.
Geçerli aydınlatmanın unsurları
Hasta neyi bilmelidir?
Hastalığın ne olduğu, ne yapılacağı, kimin yapacağı ve tahmini süresi.
Sık görülen riskler ile seyrek ama ağır sonuçlar doğurabilecek riskler.
Başka tedavi seçenekleri, bunların yarar ve riskleri; tedaviyi reddetmenin sonuçları.
İyileşme süreci, uyulması gereken kurallar, hangi belirtide yeniden başvurulacağı.
- Kim aydınlatır? Müdahaleyi yapacak hekim. Formun sekreter veya hemşire tarafından imzalatılması aydınlatma sayılmaz.
- Ne zaman? Hastanın düşünüp karar verebileceği makul bir süre önce. Ameliyathane kapısında imzalatılan form geçerli rıza oluşturmaz; acil durumlar ayrıktır.
- Nasıl? Hastanın anlayabileceği dilde, tıbbi terimlerden arındırılarak, soru sormasına imkân tanınarak.
- Kime? Hastanın kendisine; küçük ve kısıtlılarda yasal temsilciye, ayrıca anlayabildiği ölçüde hastaya.
İspat yükü hekimde ve kurumdadır
Hastanın aydınlatıldığını ve rızasının alındığını ispat yükü hekime ve sağlık kuruluşuna aittir. Matbu, her hastaya aynı şekilde verilen, müdahaleye özgü riskleri içermeyen, boşlukları doldurulmamış bir form bu yükü karşılamaz. Mahkemeler formun içeriğine, yapılan müdahaleye özgü risklerin yazılı olup olmadığına, tarih ve saatine ve hekimin imzasının bulunup bulunmadığına bakar.
| Onam formundaki durum | Hukuki değerlendirme |
|---|---|
| Genel, matbu form; müdahalenin adı elle yazılmış | Aydınlatma ispatlanmamış sayılabilir |
| Gerçekleşen komplikasyon formda hiç yazmıyor | O risk yönünden aydınlatma yok |
| Form müdahale saatinden hemen önce imzalanmış (acil değil) | Serbest irade tartışmalı |
| İmza hastaya ait değil, yakını imzalamış (hasta ehil) | Rıza geçersiz |
| Rıza A işlemi için; ameliyatta B işlemi de yapılmış | Zorunluluk yoksa B için rıza yok |
| Ayrıntılı, müdahaleye özgü, hekim ve hasta imzalı, tarihli | Aydınlatma karinesi; aksi hasta tarafından ispatlanmalı |
Komplikasyon ile malpraktis arasındaki çizgi
Komplikasyon, tıbbi standartlara uygun davranılmasına rağmen ortaya çıkabilen, öngörülebilen ama her zaman önlenemeyen istenmeyen sonuçtur; “izin verilen risk” olarak adlandırılır ve tek başına sorumluluk doğurmaz. Malpraktis ise bilgisizlik, deneyimsizlik veya ilgisizlik nedeniyle standart uygulamanın yapılmamasıdır. Ancak bir sonucun komplikasyon olarak adlandırılması hekimi kendiliğinden sorumluluktan kurtarmaz. Dört soru sorulur:
- Hasta bu risk hakkında aydınlatıldı mı? Aydınlatılmamışsa komplikasyon da sorumluluk doğurur.
- Risk doğru yönetildi mi? Müdahale öncesi gerekli tetkikler yapıldı mı, riski artıran durumlar araştırıldı mı?
- Komplikasyon zamanında fark edildi mi? Ameliyat sonrası takip, belirtilerin değerlendirilmesi, gerekli tetkiklerin istenmesi.
- Fark edildikten sonra gereği yapıldı mı? Zamanında müdahale, konsültasyon, uygun merkeze sevk.
Rıza gerekmeyen ve rızanın yetmediği hâller
- Acil durum: Hastanın bilinci kapalıysa ve müdahale gecikmeye tahammül etmiyorsa rıza aranmaz; müdahale hayati tehlikeyi gidermekle sınırlı kalmalıdır.
- Müdahalenin genişletilmesi: Ameliyat sırasında öngörülmeyen bir durumla karşılaşılırsa, ancak gecikmesinde hayati sakınca varsa rıza kapsamı dışına çıkılabilir.
- Rızanın geri alınması: Hasta, müdahale başlamadan önce rızasını her zaman geri alabilir.
- Rıza hatayı kapatmaz: Hastanın riskleri kabul etmiş olması, müdahalenin özensiz yapılmasını hukuka uygun hâle getirmez.
Estetik müdahalelerde aydınlatma
Tıbbi zorunluluk bulunmayan estetik işlemlerde aydınlatma yükümlülüğü daha ağırdır. Beklenen sonucun gerçekleşmeme ihtimali, iz kalma, asimetri, revizyon gerekliliği ve masrafları açıkça anlatılmalıdır. Reklam ve tanıtımlarda verilen sonuç vaadi, sözleşmenin içeriğinin belirlenmesinde dikkate alınır.
Dosyanız için kontrol listesi
Sık sorulan sorular
Onam formunu imzaladım, yine de dava açabilir miyim?
Evet. Form imzalanmış olması, aydınlatmanın gerçekten ve yeterince yapıldığını tek başına göstermez. Ayrıca rıza, müdahalenin özenli yapılması yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
Formu okumadan imzaladım, bu benim kusurum mu?
Aydınlatma yükümlülüğü hekimdedir ve sözlü açıklamayı da kapsar. Hastaya okuma ve soru sorma imkânı verilmeden imzalatılan form, yükümlülüğün yerine getirildiğini göstermez.
Bilirkişi “komplikasyon” dedi, dava biter mi?
Hayır. Komplikasyonun öngörülüp önlenmeye çalışılıp çalışılmadığı, zamanında fark edilip gereği gibi yönetilip yönetilmediği ve hastanın bu risk hakkında aydınlatılıp aydınlatılmadığı ayrıca incelenir.
Resmî kaynaklar
Onam formunu ve hasta dosyasını birlikte inceleyelim
Müdahalenin yapıldığı kurumu (devlet, üniversite, özel), tarihini ve ortaya çıkan sonucu kısaca yazın. Görüşmenin kapsamı ve ücreti işlem öncesinde açıklanır.
Randevu talebi süreleri durdurmaz ve tek başına vekâlet ilişkisi oluşturmaz.