Tenkis Davası: Saklı Payınız İhlal Edildiyse Ne Yapabilirsiniz?

Mirasbırakan, malvarlığı üzerinde dilediği gibi tasarruf edebilir — ama bir sınıra kadar. Kanun, en yakın mirasçılara dokunulamayan bir asgari pay tanır: saklı pay. Mirasbırakan; vasiyetname, bağışlama veya benzeri kazandırmalarla bu payı ihlal etmişse, saklı paylı mirasçılar tenkis davası ile kazandırmaların "indirilmesini" ve saklı paylarının tamamlanmasını isteyebilir. Bu yazıda saklı pay oranlarını, tenkise tabi kazandırmaları, çok sık kaçırılan hak düşürücü süreleri ve tenkisin muris muvazaasından farkını anlatıyorum.

Saklı Pay Nedir, Oranları Nelerdir?

Saklı pay, yasal miras payının kanunla korunan bölümüdür (TMK m. 506). Güncel oranlar şöyledir:

• Altsoy (çocuklar, torunlar): Yasal miras payının yarısı (1/2).
• Ana ve baba: Her biri için yasal miras payının dörtte biri (1/4).
• Sağ kalan eş: Altsoy veya ana-baba ile birlikte mirasçıysa yasal payının tamamı; diğer hallerde yasal payının dörtte üçü (3/4).

Kardeşlerin saklı payı yoktur. Örnek: İki çocuğuyla mirasçı olan sağ kalan eşin yasal payı 1/4, çocukların her birinin payı 3/8'dir. Bir çocuğun saklı payı 3/8 × 1/2 = 3/16'dır; mirasbırakan ne yaparsa yapsın bu paya dokunamaz.

Hangi Kazandırmalar Tenkise Tabidir?

• Ölüme bağlı tasarruflar: Vasiyetname ve miras sözleşmesiyle yapılan kazandırmalar — tenkiste ilk sırada indirilir.
• Sağlararası kazandırmalar (TMK m. 565): Mirasçılara miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar, ölümden önceki bir yıl içinde yapılan bağışlar ve saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar. Amaç unsuru ispatlandığında, yıllar önce yapılmış bağışlar dahi tenkise tabi olabilir.

Tenkiste sıra önemlidir: Önce ölüme bağlı tasarruflar, yetmezse en yeni tarihlisinden en eskisine doğru sağlararası kazandırmalar indirilir.

Süreler: En Çok Hak Kaybettiren Konu

Tenkis davası hak düşürücü sürelere tabidir (TMK m. 571) — zamanaşımından farklı olarak bu süreler mahkemece kendiliğinden dikkate alınır ve kesilmez:

• Mirasçıların, saklı paylarının ihlal edildiğini öğrendikleri tarihten itibaren 1 yıl,
• Her halde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren 10 yıl.

Bu, tenkisi muris muvazaasından ayıran en önemli pratik farktır: Muvazaaya dayalı tapu iptal davası süresizken, tenkis bir yıl gibi kısa bir sürede düşebilir.

Tenkis mi, Muris Muvazaası mı — Yoksa İkisi Birden mi?

İki kurum sıkça karıştırılır:

• Muris muvazaası, görünürde satış gerçekte bağış olan devirlere yönelir; işlemin geçersizliği ileri sürülür ve tapu iptali istenir. Süreye tabi değildir ve saklı paylı olmayan mirasçılar dahil her mirasçı açabilir.
• Tenkis, geçerli bir kazandırmanın saklı payı aşan kısmının indirilmesini sağlar. Yalnızca saklı paylı mirasçılar açabilir ve süreye tabidir.

Uygulamada güçlü strateji, iki talebi kademeli ileri sürmektir: "Öncelikle muvazaa nedeniyle tapu iptali; mahkeme aksi kanaatteyse tenkis." Böylece muvazaa ispatlanamasa bile saklı pay güvenceye alınır. Bu kurgunun dava dilekçesinde en baştan doğru yapılması gerekir; sonradan eklemek her zaman mümkün olmaz.

Usul Bilgileri

• Görevli mahkeme: Asliye Hukuk Mahkemesi.
• Yetkili mahkeme: Mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi — kesin yetkidir.
• Davacı: Saklı payı ihlal edilen mirasçı; her saklı paylı mirasçı kendi payı için dava açabilir.
• Hesaplama: Tereke, mirasbırakanın ölüm tarihindeki malvarlığına tenkise tabi kazandırmalar eklenerek ve borçlar düşülerek belirlenir; bilirkişi incelemesi sürecin merkezindedir.

Bölgemizden Tipik Bir Örnek

Mirasbırakan, sağlığında narenciye bahçesini bir çocuğuna bağışlamış, vefatından sonra diğer çocuklar durumu öğrenmiştir. Devir tapuda "bağış" olarak görünüyorsa muvazaa iddiası zayıflar; bu durumda doğru araç tenkistir ve bir yıllık süre öğrenme ile işlemeye başlamıştır. Devir "satış" olarak görünüyor ama bedel ödenmemişse, önce muvazaa, kademeli olarak tenkis ileri sürülür. Görüldüğü gibi tapudaki tek bir kelime dahi izlenecek stratejiyi tamamen değiştirir.

Sık Sorulan Sorular