İş kazası dosyasında sonuç, yalnızca hastane raporuna veya kazanın SGK'ya bildirilmiş olmasına bağlı değildir. Olayın iş ile bağlantısı, işverenin aldığı önlemler, çalışanın gerçek ücreti, kalıcı etkiler ve tarafların kusuru farklı delil gruplarıyla ortaya konur. Sağlam bir dosya, bu parçaları aynı zaman çizelgesinde birleştirir.
1. Önce olayın hukuki niteliği belirlenir
Gündelik dilde “işyerinde olan her olay” iş kazası olarak anlatılsa da hukuki değerlendirme daha sistemlidir. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 13. maddesi; sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işverenin yürüttüğü iş nedeniyle, görevle başka yere gönderildiğinde, emzirme için ayrılan zamanda veya işverence sağlanan taşıtla gidiş geliş sırasında meydana gelen ve sigortalıyı bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olayları belirli koşullarla iş kazası kapsamında düzenler.
Bu tespit, işverenin mutlaka yüzde yüz kusurlu olduğu anlamına gelmez. İş kazası niteliği, işverenin hukuki sorumluluğu ve kusur dağılımı birbirinden ayrı üç incelemedir. Dosyada bu kavramların birbirine karıştırılması, talebin yanlış kurulmasına yol açabilir.
2. İlk 72 saatte korunması gereken deliller
Kaza anına en yakın kayıtlar sonradan üretilemeyeceği için ispat değerleri yüksektir. Öncelik tedavidir; delil toplama hiçbir şekilde sağlık müdahalesini geciktirmemelidir. Sağlık güvence altına alındıktan sonra aşağıdaki kayıtların varlığı kontrol edilmelidir:
- Acil servis kaydı, epikriz, görüntüleme sonuçları, istirahat raporu ve reçeteler
- İşyeri kaza tutanağı ile kolluk veya savcılık evrakı
- Kazanın yeri, makine ve koruyucu ekipmanın durumunu gösteren tarihli görüntüler
- Olayı görenler ile vardiyada bulunan kişilerin ad ve iletişim bilgileri
- Vardiya çizelgesi, görev emri, işbaşı kayıtları ve giriş-çıkış verileri
- Kamera kaydı bulunuyorsa kaydın silinmeden korunmasına yönelik yazılı talep
3. SGK bildirimi neyi çözer, neyi çözmez?
4/a kapsamında çalışan sigortalının iş kazası, işveren tarafından kolluğa derhâl; SGK'ya ise kural olarak kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirilir. SGK'nın güncel bilgilendirmesi de bu süreyi ve elektronik bildirim yöntemini açıklamaktadır. İşverenin bildirim yapmaması kazayı kendiliğinden “yok” hâle getirmez; ancak iş kazasının tespiti, Kurum işlemleri ve hakların kullanılması bakımından ek uyuşmazlık doğurabilir.
SGK bildirimi, olayın iş kazası yönünden incelenmesini sağlar. Buna karşılık tazminat davasında ayrıca işverenin gözetme borcu, alınması gereken önlemler, illiyet bağı, kusur ve gerçek zarar tartışılır. SGK'nın bağlayacağı geçici veya sürekli iş göremezlik ödemeleri ile işverene yöneltilebilecek maddi ve manevi tazminat talepleri aynı şey değildir.
4. Kusur incelemesi nasıl kurulur?
Kusur değerlendirmesi “işçi dikkatli değildi” veya “işveren önlem almadı” şeklindeki genel cümlelerle yapılamaz. Önce yapılan işin ve tehlikenin somutlaştırılması, sonra mevzuat ile teknik önlemlerin bu olaya uygulanması gerekir.
| İnceleme alanı | Aranacak kayıt | Cevaplanacak soru |
|---|---|---|
| Risk yönetimi | Risk değerlendirmesi, saha kontrolü | Kazaya yol açan tehlike önceden belirlenebilir miydi? |
| Eğitim | Eğitim içeriği, tarih, imza, uygulama kaydı | Yalnızca imza mı alındı, işe özgü eğitim gerçekten verildi mi? |
| Ekipman | Bakım formu, periyodik kontrol, kullanım talimatı | Makine güvenli ve amaca uygun durumda mıydı? |
| Koruyucu donanım | Teslim formu, uygunluk ve kullanım denetimi | Doğru ekipman sağlandı ve kullanımı denetlendi mi? |
| İş organizasyonu | Vardiya, görev dağılımı, üretim talimatı | Çalışma süresi, tempo veya talimat riski artırdı mı? |
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverenin mesleki riskleri önleme, eğitim ve bilgi verme dâhil her türlü tedbiri alma; organizasyonu yapma ve tedbirlerin uygulanmasını izleme yükümlülüğünü düzenler. Çalışanın yükümlülükleri de bulunur. Ancak çalışanın yükümlülüğü, işverenin kendi sorumluluklarını ortadan kaldıran otomatik bir savunma değildir; her iki tarafın davranışı olay özelinde değerlendirilir.
5. Sağlık dosyasında yalnız tanı değil, işlev kaybı izlenir
Tazminat incelemesi bakımından yalnızca kırık, yanık veya doku hasarının adı yeterli değildir. Yaralanmanın kişinin yaptığı işe, günlük yaşamına ve gelecekteki çalışma gücüne etkisi değerlendirilir. Tedavinin tamamlanma durumu, kontrol muayeneleri, fizik tedavi, iş göremezlik dönemleri ve kalıcı sekel iddiası aynı kronolojide tutulmalıdır.
Çelişkili raporlar, eksik tıbbi belgeler veya tedavi sürecindeki uzun kayıt boşlukları nedensellik tartışmasına yol açabilir. Bu nedenle her raporun tarihi, ilgili sağlık kurumu ve hangi şikâyet üzerine düzenlendiği dosya çizelgesine işlenmelidir. Kişinin geçmiş hastalıkları da gizlenmemeli; kazanın mevcut durumu artırıp artırmadığı tıbbi incelemeye bırakılmalıdır.
6. Ücret ve ekonomik zarar nasıl ispatlanır?
Maddi tazminat hesabında yaş, bakiye ömür, iş göremezlik oranı, kusur, gelir ve sosyal güvenlik ödemeleri gibi birçok veri birlikte kullanılır. Bordrodaki ücret ile fiilen ödenen ücret farklıysa, gerçek ücretin ispatı ayrıca önem kazanır.
Resmî ücret kayıtları
Bordro, banka ödemesi, SGK prime esas kazanç kaydı, vergi ve işyeri kayıtları birlikte karşılaştırılır.
Fiilî ücret göstergeleri
Meslek, kıdem, görev, emsal ücret araştırması ve düzenli yan ödemeler somut delillerle incelenir.
Geçici kayıp
Çalışılamayan dönem, alınan ödenek, eksik kalan gelir ve belgeli tedavi/ulaşım giderleri ayrıştırılır.
Kalıcı etki
Meslekte kazanma gücü kaybı ile ekonomik gelecek üzerindeki etki, yetkili sağlık ve aktüerya incelemesiyle ele alınır.
7. Arabuluculuk ve dava yolu aynı dosyada nasıl ayrılır?
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'nda işçi veya işveren alacağı ve tazminatı için genel olarak dava şartı arabuluculuk öngörülürken, iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlara ilişkin tespit, itiraz ve rücu davaları için bu şartın aranmayacağı ayrıca düzenlenmiştir. Bununla birlikte aynı olayda kıdem, ücret veya feshe bağlı başka işçilik alacakları da varsa her talebin hukuki yolu ayrı kontrol edilmelidir.
Görevli mahkeme, taraf sıfatı, alt işveren–asıl işveren ilişkisi, sigorta şirketi veya üçüncü kişinin sorumluluğu ve SGK'ya ilişkin uyuşmazlıklar dosyanın yapısını değiştirebilir. Süre hesabı da talebin türü ve hukuki dayanağına göre yapılmalıdır; yalnızca internette görülen tek bir “zamanaşımı süresi”ne güvenmek dosya kaybına neden olabilir.
8. İyi hazırlanmış dosyanın çalışma tablosu
| Tarih | Olay / belge | Hukuki önemi | Eksik işlem |
|---|---|---|---|
| Kaza günü | Olay, görev ve tanıklar | İş bağlantısı ve oluş biçimi | Kamera kaydı koruma talebi |
| İlk sağlık başvurusu | Tanı ve müdahale | Yaralanma ile olay arasındaki bağ | Eksik görüntüleme/epikriz örneği |
| Üç iş günü | SGK bildirimi | Kurum incelemesinin başlangıcı | Bildirim durumu sorgusu |
| Tedavi dönemi | Rapor ve giderler | Geçici/kalan işlev kaybı | Kontrol ve masraf belgeleri |
| Dava hazırlığı | Kusur ve ücret delilleri | Sorumluluk ve zarar hesabı | Taraf, süre ve görev kontrolü |
Sık yapılan dosya hataları
- İşveren bildirmediği için hiçbir hak bulunmadığını varsaymak
- İmzalanan kaza tutanağını değiştirilmez ve kesin kusur tespiti saymak
- Kamera kaydı ve vardiya kayıtlarının korunmasını geciktirmek
- Tedavi belgelerini farklı hastanelerden eksik toplamak
- Gerçek ücret iddiasını yalnızca tanık anlatımına bırakmak
- SGK geliri ile tazminat talebini aynı ödeme sanmak
- Her iş kazası için aynı zamanaşımı ve aynı davalı yapısını kabul etmek