Ayıplı Malda Seçimlik Haklar:
Ayıpsız Misliyle Değişim ve Bedel İadesi

Yeni alınan telefonun sürekli kapanması, mobilyanın ilandaki ölçü veya malzemeye uymaması, beyaz eşyanın kısa sürede arızalanması ya da sıfır aracın tekrarlayan bir kusur göstermesi “garanti” meselesinden önce bir sözleşmeye uygunluk meselesidir. 6502 sayılı Kanun, mal ayıplıysa tüketiciye dört ayrı seçimlik hak tanır. Sonuç, doğru hakkın zamanında ve ispatlanabilir biçimde seçilmesine bağlıdır.

1. Bir mal ne zaman “ayıplı” sayılır?

Ayıp yalnızca ürünün hiç çalışmaması değildir. Teslim edilen malın sözleşmede kararlaştırılan örneğe veya modele uymaması, objektif olarak taşıması gereken özellikleri taşımaması, reklam veya ilandaki vaatlerden birini karşılamaması ya da tüketicinin makul olarak beklediği faydayı azaltması da ayıp oluşturabilir.

Kanundaki tanım; maddi, hukuki ve ekonomik eksiklikleri kapsar. Bu nedenle şu durumlar somut olaya göre ayıp niteliği taşıyabilir:

• Ürünün ilanda belirtilen teknik özelliğe, kapasiteye, ölçüye, renge veya malzemeye sahip olmaması,
• Yeni diye satılan ürünün kullanılmış, yenilenmiş veya daha önce işlem görmüş çıkması,
• Normal kullanım amacını karşılamayan performans, güvenlik ya da dayanıklılık sorunu,
• Montajın satıcı tarafından gereği gibi yapılmaması veya montaj talimatının hatalı olması,
• Ürünün kullanımını ya da değerini etkileyen hukuki bir kısıtın açıklanmaması.

6502 sayılı Kanun’un güncel 8. maddesi, ayıplı mal kavramını bu geniş çerçevede düzenler. Kanun metnini inceleyin.

2. “Beğenmedim” ile “ayıplı mal” aynı şey değildir

Ayıplı mal hakkı ile cayma hakkı sıkça karıştırılır. Ayıp, ürünün sözleşmeye uygun olmamasıdır. Cayma hakkı ise özellikle mesafeli satışlarda, ürün ayıplı olmasa dahi belirli süre içinde sözleşmeden sebepsiz dönmeyi sağlayan ayrı bir mekanizmadır. Mağazadan görerek alınan ayıpsız bir üründe genel bir “koşulsuz iade” hakkı bulunmayabilir; buna karşılık mal gerçekten ayıplıysa seçimlik haklar gündeme gelir.

3. Tüketicinin dört seçimlik hakkı

Bu haklar 6502 sayılı Kanun’un 11. maddesinde düzenlenmiştir. Kural, seçimin tüketiciye ait olmasıdır. Satıcının tek taraflı biçimde “önce üç kez servise gitmeli”, “sistem yalnız onarıma izin veriyor” veya “iade yapmıyoruz” demesi kanundaki seçim hakkını ortadan kaldırmaz.

4. Bedel iadesi ne zaman daha uygun olabilir?

Sözleşmeden dönme, özellikle malın güvenilirliğinin kalmadığı, aynı kusurun tekrar ettiği, kullanım amacının önemli ölçüde ortadan kalktığı veya tüketicinin ürünü kullanmaya devam etmesinin makul olmadığı dosyalarda değerlendirilir. Dönme hakkı kullanılırken satılanı geri vermeye hazır olunduğu açıkça bildirilmelidir.

Kanuna göre dönme seçildiğinde, ödenmiş bedelin tamamı derhâl iade edilmelidir. Seçimlik hakkın kullanılması nedeniyle ortaya çıkan taşıma, kargo, sökme veya benzeri giderler de tüketiciye yükletilemez. Somut olayda ayrıca Türk Borçlar Kanunu uyarınca tazminat talebi doğabilir.

5. Ayıpsız misliyle değişim hakkı nasıl işler?

Değişim talebinin konusu “daha üst model” değil, sözleşmede kararlaştırılan malın ayıpsız mislîdir. Aynı modelin üretiminin sona ermesi, stok durumu, malın niteliği ve ikame olanağı birlikte değerlendirilir. Kanun “imkân varsa” ifadesini kullanır; bu nedenle değişimin fiziksel veya hukuki olarak gerçekten mümkün olup olmadığı önem taşır.

Değişim veya ücretsiz onarım, satıcı açısından orantısız güçlük doğuruyorsa tüketici sözleşmeden dönme ya da bedel indirimi seçeneklerinden birine yönelir. Orantısızlık belirlenirken malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve diğer hakkın tüketiciye çıkaracağı sorun birlikte dikkate alınır. Salt satıcının daha yüksek maliyetle karşılaşması otomatik olarak “orantısızlık” anlamına gelmez.

6. Satıcı tüketiciyi servise yönlendirmekle yetinebilir mi?

Servis incelemesi, ayıbın teknik olarak tespitinde önemli olabilir; fakat servis süreci seçimlik hakkın yerine geçmez. Tüketici doğrudan dönme veya değişim talep etmişse, satıcının bu talebi yok sayıp ürünü tek taraflı biçimde onarıma alması uyuşmazlık yaratabilir. Bu nedenle servis teslim formunda talebin açık yazılması önemlidir: “onarım istiyorum” ile “ayıbın tespiti için teslim ediyorum; bedel iadesi talebim saklıdır” aynı hukuki sonucu doğurmayabilir.

7. İlk altı ayda ispat yükü

Teslimden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıbın teslim tarihinde var olduğu kabul edilir. Bu dönemde malın ayıplı olmadığını ispat yükü kural olarak satıcıdadır. Karine, malın veya ayıbın niteliğiyle bağdaşmıyorsa uygulanmayabilir.

Altı ay geçtikten sonra haklar kendiliğinden sona ermez; ancak ayıbın teslim anında mevcut olduğu veya kaynağının o tarihte bulunduğu teknik rapor, servis kayıtları, fotoğraf, video, yazışma ve bilirkişi incelemesiyle ispatlanabilir. 6502 sayılı Kanun m.10.

8. Ayıp nasıl bildirilmelidir?

Uyuşmazlığın en zayıf halkası çoğu zaman “sözlü görüştük” cümlesidir. Talebin ispatlanabilir olması için yazılı bildirim tercih edilmelidir. Bildirimde en az şu unsurlar bulunmalıdır:

1. Ürünün adı, modeli, seri numarası, satın alma ve teslim tarihi,
2. Ayıbın ne zaman ve nasıl ortaya çıktığı,
3. Varsa önceki servis başvuruları ve sonuçları,
4. Seçilen hakkın tereddütsüz ifadesi: bedel iadesi, değişim, onarım veya indirim,
5. Talebin yerine getirilmesi için makul süre ve yazılı cevap isteği.

E-posta, kayıtlı elektronik posta, noter ihtarı, satıcının çevrim içi talep sistemi veya teslim alındığı kanıtlanabilen dilekçe kullanılabilir. WhatsApp yazışmaları yardımcı delil olabilir; ancak hesap, tarih ve içerik bütünlüğünün korunması gerekir.

9. Hangi belgeler saklanmalı?

10. Onarım ve değişim için süre

Ücretsiz onarım veya ayıpsız misliyle değişim seçildiğinde talebin satıcıya, üreticiye veya ithalatçıya yöneltilmesinden itibaren kural olarak azami otuz iş günü içinde yerine getirilmesi gerekir. Konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda süre altmış iş günüdür. Yönetmelik eki listedeki bazı mallarda ücretsiz onarım için özel azami tamir süreleri uygulanır. Süre aşılırsa tüketici diğer seçimlik haklarına yönelebilir.

11. Satıcı, üretici ve ithalatçının sorumluluğu

Dönme ve bedel indirimi taleplerinin temel muhatabı satıcıdır. Ücretsiz onarım veya ayıpsız misliyle değişim hakları ise üretici ya da ithalatçıya karşı da kullanılabilir; kanunda bu talepler yönünden müteselsil sorumluluk öngörülmüştür. Muhatabın doğru belirlenmesi, başvurunun görev ve sonuçları bakımından önem taşır.

12. Zamanaşımı: iki yıl kuralı ve hile istisnası

Kanunda veya sözleşmede daha uzun süre yoksa ayıplı maldan sorumluluk, ayıp sonradan ortaya çıksa bile teslimden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir. Konut veya tatil amaçlı taşınmazlarda kural beş yıldır. İkinci el satışlarda daha kısa alt sınırlar öngörülmüştür.

Ayıp ağır kusur veya hileyle gizlenmişse satıcı zamanaşımı hükümlerinden yararlanamaz. Ancak “hile var” iddiası somut olgularla kurulmalıdır; ilanın içeriği, satıcının önceki bilgisi, servis geçmişi ve gizleme davranışı önem kazanır. 6502 sayılı Kanun m.12.

13. Garanti süresi ile seçimlik haklar arasındaki ilişki

Garanti, tüketicinin ayıplı mala ilişkin kanuni haklarını daraltmaz. “Garanti kapsamında onarırız; iade olmaz” yaklaşımı bu nedenle her durumda geçerli değildir. Garanti belgesi bulunmaması da fatura, sipariş ve teslim kayıtlarıyla ispatlanabilen bir tüketici işleminde kanuni seçimlik hakları kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

14. 2026 yılında nereye başvurulur?

2026 yılında değeri 186.000 TL’nin altında bulunan tüketici uyuşmazlıklarında İlçe veya İl Tüketici Hakem Heyetine başvuru zorunludur. Bu tutar ve üzerindeki uyuşmazlıklarda hakem heyetine gidilemez; kural olarak dava şartı arabuluculuk sonrasında tüketici mahkemesine, tüketici mahkemesi bulunmayan yerde tüketici mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesine başvurulur.

Hakem heyeti başvurusu e-Devlet üzerindeki TÜBİS aracılığıyla, elden veya posta yoluyla yapılabilir. Başvuru; talebi, uyuşmazlık değerini ve delilleri açık biçimde göstermelidir. Resmî 2026 bilgileri için Ticaret Bakanlığı bilgilendirme metni.

15. Uygulamada sık yapılan hatalar

• Ayıbı gösteren ürünü, servis formunu veya dijital kayıtları muhafaza etmemek,
• İlanda vaat edilen özelliklerin ekran görüntüsünü zamanında almamak,
• Talebi yalnız çağrı merkezi görüşmesine bırakmak,
• Bir yandan onarım kabul edilirken diğer yandan iade talebinin sürdüğünü açıklamamak,
• Yanlış şirkete, yanlış görevli mercie veya belirsiz bir taleple başvurmak,
• Uyuşmazlık değerini yalnız arıza bedeli üzerinden kurup sözleşmeden dönmenin toplam değerini dikkate almamak.

16. Üç örnek üzerinden hak seçimi

Örnek A — Yeni telefonun anakart arızası

Teslimden kısa süre sonra tekrarlayan ve kullanımın temelini etkileyen arıza varsa ilk altı aylık ispat karinesi, servis kayıtları ve hata videoları önemlidir. Tüketici değişim veya dönme talebini açıkça seçebilir; satıcının onarımı tek seçenek olarak dayatması ayrıca değerlendirilir.

Örnek B — Mobilyanın ölçü ve malzemesinin farklı olması

Sipariş formu, numune, katalog ve teslim tutanağı karşılaştırılır. Özel üretim olması tüketicinin ayıplı mala ilişkin haklarını kendiliğinden kaldırmaz. Ayıpsız misliyle değişimin mümkün olup olmadığı ve gecikmenin tüketiciye etkisi değerlendirilir.

Örnek C — Sıfır araçta tekrarlayan elektronik arıza

Her servis girişinin tarihi, kilometre, arıza açıklaması ve yapılan işlem dosyalanmalıdır. Aynı arızanın tekrarı, aracın kullanım güveni ve değeri ile onarımda geçen süre birlikte ele alınır. Yüksek bedelli dosyalarda talep seçilmeden önce teknik ve hukuki stratejinin birlikte kurulması önemlidir.

Sık sorulan sorular